Showing posts with label Trần Mạnh (Minh Tông). Show all posts
Showing posts with label Trần Mạnh (Minh Tông). Show all posts

Feb 11, 2014

Tương tịch ký kim sơn thiền sư kỳ nhị

Tác giả: Trần Mạnh 陳奣
將寂寄金山禪師 其二
蓄藥欲治病
無病安用藥
今有無米飯
無口人咬著

Súc dược dục trị bệnh
Vô bệnh an dụng dược
Kim hữu vô mễ phạn
Vô khẩu ngân giao trước

Dịch nghĩa: 
Sắp mất gửi Thiền sư Kim Sơn (bài 2) 
Tích thuốc muốn chữa bệnh, 
Không có bệnh dùng thuốc làm gì?
Nay có thứ cơm "không gạo",
Để cho người "không miệng" ăn.

Dịch thơ: 
I
Tích thuốc nhằm chữa bệnh,
Không bệnh, thuốc đâu cần?
Như có “cơm không gạo",
Cho “người không miệng" ăn. 
                                          Huệ Chi 

II 
Tích thuốc nhằm chữa ốm đau, 
Không đau ốm, thuốc nào đâu phải cần; 
Có “cơm không gạo” để phần, 
Cho “người không miệng” dùng ăn cho mình. 
                                                           Đỗ Quang Liên



Feb 10, 2014

Tương tịch ký kim sơn thiền sư kỳ nhất

Tác giả: Trần Mạnh 陳奣
將寂寄金山禪師其一
抱痾欲浹旬
夜臥晝服藥
不喫一粒米
粒粒皆咬著

Bão kha dục hiệp tuần
Dạ ngọa trú phục dược
Bất khiết nhất lạp mễ
Lạp lạp giai giảo trước

Dịch nghĩa: 
Sắp mất gửi thiền sư Kim Sơn (bài 1)
Mang bệnh đã gần trọn tuần,
Đêm nằm, ngày uống thuốc;
Không ăn một hột cơm,
Nhưng hạt nào cũng nhai.

Dịch thơ: 
I 
Mang bệnh đã ngót tuần,
Đêm nằm, ngày uống thuốc;
Cơm một hột không ăn,
Mà hạt nào cũng nuốt. 
                                  Huệ Chi 

II 
Mang bệnh gần trọn một tuần, 
Đêm nằm, ngày lại thuốc nam uống vào; 
Không ăn một hạt cơm nào, 
Thế nhưng chẳng một hạt nào không nhai. 
                                                          Đỗ Quang Liên



Chú thích: 
- Theo Thánh đăng ngũ lục: Kim Sơn, theo cách gọi của vua Trần Minh Tông là “Trúc Lâm đệ tam đại thiền tổ” có lẽ là một biệt hiệu của Huyền Quang chăng? Nhưng theo Tam Tổ thực lục thì Huyền Quang mất năm 1334, bấy giờ vua Minh Tông còn ở ngôi Thượng Hoàng, nghe tin bèn gửi tặng 10 lạng vàng để chùa xây tháp cho ông. Như vậy, Huyền Quang không thể là người chết sau vua Minh Tông được. Xin coi là một nghi vấn. 
- Trần Mạnh, con thứ tư của vua Trần Anh Tông, cháu ngoại Bảo Nghĩa Vương Trần Bình Trọng. Thuở nhỏ, vua cha sợ khó nuôi, cho Trần Nhật Duật đêm về nuôi như con. Năm 15 tuổi, vua cha lên làm Thượng Hoàng, Minh Tông lên kế vị.



Feb 7, 2014

230. Chẩn mạch

Tác giả: Trần Mạnh 陳奣
診脈
診脈休論煩悶多
鄒公良劑要調和
若言煩悶無休歇
只恐重招煩悶加

Chẩn mạch hưu luân phiền muộn đa
Trâu công lương tễ yếu điều hoà
Nhược ngôn phiền muộn vô hưu yết
Chỉ khủng trùng chiêu phiền muộn gia

Dịch nghĩa: 
Xem mạch 
Xem mạch chớ nói phiền muộn nhiều,
Tễ thuốc hay của Trâu công hãy điều hoà cho tốt;
Nếu bảo nỗi phiền muộn không bao giờ dứt được,
Thì chỉ sợ càng khiến cho sự phiền muộn tăng thêm mà thôi.

Dịch thơ: 
I 
Xem mạch đừng nên nói muộn phiền,
Trâu công hãy liệu thuốc cho yên;
Bảo rằng phiền muộn không sao dứt,
Chỉ sợ càng tăng phiền muộn lên. 
                                           Cao Huy Giu 

II 
Mạch xem chớ nói muộn phiền, 
Trâu Công thuốc giỏi cốt nên điều hòa; 
Muộn phiền nếu bảo khó qua, 
E rằng phiền muộn có đà tăng thêm. 
                                                Đỗ Quang Liên 





Chú thích: 
- Theo Đại Việt sử ký, vua Trần Minh Tông làm bài thơ này trước lúc mất 1375. Ông bệnh nặng, thầy thuốc Trâu Canh xem mạch nói: “mạch phiền muộn”. Minh Tông vốn không ưa Trâu Canh, mượn thơ để ngỏ ý. Mặt khác, ông rất duy lý trước cái chết, không cho cầu đảo, phóng sinh, cũng không chịu uống thuốc, bài thơ này cũng biểu hiện khía cạnh hài hước. 
- Trâu công tức Trâu Canh, con thầy thuốc Trâu Tôn, Trâu Tôn đi theo quân xâm lược Nguyên, khi bị bắt, y được giữ lại chữa bệnh cho vương hầu. Trâu Canh nối nghiệp cha, có lần chữa khỏi bệnh cho vua Dụ Tông nên được Dụ Tông yêu, nhưng do hạnh kiểm xấu, làm nhiều việc bậy, nên vua Minh Tông rất ghét.







Feb 6, 2014

Dạ vũ

Tác giả: Trần Mạnh 陳奣
夜雨
秋氣和燈失曙明
碧蕉窗外遞殘更
自知三十年前錯
肯把閒愁對雨聲

Thu khí hòa đăng thất thự minh
Bích tiêu song ngoại đệ tàn canh
Tự tri tam thập niên tiền thác
Khẳng bả nhàn sầu đối vũ thanh

Dịch nghĩa: 
Mưa đêm 
Hơi thu và ánh đèn mờ đi trước ánh ban mai,
Giọt mưa trên tàu chuối xanh ngoài cửa sổ tiễn canh tàn;
Tự biết sai lầm của ta trước đây ba mươi năm,
Đành ôm sầu ngồi nghe mưa rơi.

Dịch thơ: 
I
Giọt mưa tàu chuối tiễn đêm dài, 
Hiu hắt đèn thu trước ánh mai; 
Ba chục năm rồi. lầm lỗi bấy, 
Đành ôm sầu hận, lắng mưa rơi. 
                      Nam Trân – Phạm Tú Châu. 

II 
Đèn chong nhòa nhạt ánh ngày, 
Ngoài song tàu chuối lắt lay canh tàn; 
Ba mươi năm trước lỗi lầm, 
Đành ôm mối hận lắng làn mưa đêm. 
                                               Đỗ Quang Liên 


Chú thích: 
Theo Đại Việt sử ký toàn thư: Vua Trần Minh Tông ở ngôi 15 năm chưa lập được Thái tử, cha Hoàng hậu là Quốc Chấn chủ trương đợi hoàng hậu sinh con đích sẽ lập, Văn Hiến hầu muốn lập Hoàng tử Vượng là con thứ của vua, đã đút lót Trần Phẫu là gia thần vu cáo Quốc Chẩn mưu phản, vua Minh Tông nhẹ dạ nghe, đã giết bố vợ. Sau biết, ông ăn năn mãi. Việc giết Quốc Chẩn năm 1328, bài thơ này làm khoảng 30 năm sau (1356-1357). Cho rằng được làm trong chuyến vua Minh Tông thăm đền Quốc Chẩn ở Kiệt Đặc, huyện Chí Linh; Chuyến đi này chắc làm ông day dứt nhiều, vì ngay trong cuộc hành trình, ông bị ốm nặng, rồi mùa xuân năm sau qua đời.




Feb 5, 2014

Nghệ an hành điện

Tác giả:Trần Mạnh 陳奣
乂安行殿
生民一視我胞同
四海何心使困窮
蕭相不知高祖意
未央虛費潤青紅

Sinh dân nhất thị ngã bào đồng
Tứ hải hà tâm sử khốn cùng
Tiêu tướng bất tri cao tổ ý
Vị ương hư phí nhuận thanh hồng

Dịch nghĩa: 
Hành cung ở Nghệ An 
Hết thảy sinh dân đều là người ruột thịt của ta,
Nỡ lòng nào để cho bốn bể khốn cùng;
Tướng quốc họ Tiêu không hiểu ý của Cao Tổ,
Tô điểm đỏ xanh cung Vị Ương chỉ là tiêu phí vô ích.

Dịch thơ: 
I
Vua tôi máu mủ giống nòi chung,
Bốn bể sao đang để khốn cùng;
Tiêu tướng vụng suy lòng Hán Tổ,
Phi tiền tô điểm Vị Ương cung. 
                                        Nam Trân. 

II 
Thần dân với Trẫm, đồng bào, 
Trăm họ khốn khổ ta sao nỡ lòng; 
Tiêu Hà chẳng hiểu Hán Vương, 
Phí tiền tô điểm Vị Ương huy hoàng. 
                                             Đỗ Quang Liên


Chú thích: 
- Việt âm thi tập chú: vua Trần Minh Tông làm thơ này khi đi tuần thú Nghệ An và thân chinh dẹp yên miền Tây, đó là năm 1334. 
- Tiêu Hà: tướng quốc Hán Cao Tổ, người xây dựng cung Vị Ương ở đất Hàm Dương cực kỳ lộng lẫy, Hán Cao Tổ rất giận, cho rằng làm như vậy chi mua hờn chuốc oán với dân.



Feb 4, 2014

Tứ phạm tông mại

Tác giả: Trần Mạnh 陳奣
賜范宗邁
臺烏久矣噤無聲
整頓朝綱事匪輕
殿上昂藏鷹虎氣
男兒到此是功名

Đài ô cửu hỹ cấm vô thanh 
Chỉnh đốn triều cương sự phỉ khinh 
Điện thượng ngang tàng ưng hổ khí 
Nam nhi đáo thử thị công danh

Dịch nghĩa: 
Ban cho Phạm Tông Mại 
Chốn Ô Đài lâu rồi sao cứ lặng tiếng, 
Chỉnh đốn kỷ cương triều đình đâu phải việc dễ dàng; 
Trên điện chầu phải ngang tàng như chim cắt, như con hổ, 
Làm trai đến thế mới gọi là công danh. 

Dịch thơ: 
I
Bấy lâu im tiếng chốn ôn đài, 
Chỉnh đốn triều cương há chuyện chơi; 
Hùm, cắt ngang tàng nơi điện ngọc, 
Công danh đến thế xứng tài trai. 
                                         Đào Phương Bình. 

II 
Đài Ô im tiếng đã lâu, 
Triều cương chấn chỉnh việc đâu nhẹ nhàng? 
Hổ, ưng khí phách hiên ngang, 
Làm trai như thế xứng đàng công danh. 
                                                          Đỗ Quang Liên


Chú thích: 
- Nam Ông mộng lục ghi: thời gian Phạm Mại làm ngự sử trung thừa, vụ án Trần Quốc Chẩn đã xảy ra. Do bị Văn Hiến hầu xúi giục, Quốc Chẩn bị khép tội chết năm 1328. Riêng Phạm Mại xác nhận Trần Quốc Chẩn bị oan và ra sức biện bác, nhưng Minh Tông cứ làm theo ý mình. Sau khi bị giết, thì tìm ra bằng chứng kẻ vu cáo. Minh Tông thẹn và sợ, truy tặng bố vợ hết sức trọng hậu và rất phục Phạm Mại, có thể đoán bài thơ được làm năm 1334 là năm Quốc Chẩn được truy phục quan chức. 
- Ô đài (đài chim quạ) chỉ đài Ngự sử. Theo Hán thư: vào đời Hán, ccạnh đài Ngự sử trồng nhiều cây bách, quạ đậu nhiều, nên người ta gọi đài Ngự sử là Ô đài.




Feb 3, 2014

Cam lộ tự

Tác giả: Trần Mạnh 陳奣
甘露寺
聳翠攢蒼入望多
溪西日影轉簷斜
隔林啼鳥尤岑寂
一徑古松初墜花

Tủng thúy toàn thương nhập vọng đa 
Khê tây nhật ảnh chuyển thiềm tà 
Cách lâm đề điểu vưu sầm tịch 
Nhất kính cổ tùng sơ trụy hoa

Dịch nghĩa:
Chùa Cam Lộ
Màu thúy vời vợi, màu xanh trập trùng tràn ngập trong tầm mắt, 
Bóng mặt trời phía Tây, dòng suối chênh chếch ngả vào mái hiên; 
Chim kêu bên kia rừng càng thêm hiu quạnh, 
Một ngõ thông già lác đác rụng hoa.

Dịch thơ: 
I 
Chất ngất màu xanh mây núi xa, 
Mặt trời bên suối chếch hiên nhà; 
Cách rừng chim gọi thêm hiu quạnh, 
Một ngõ thông già rơi rắc hoa. 
                                         Băng Thanh 

II 
Ngút tầm xanh thắm nhấp nhô, 
Khe Tây chếch bóng mái chùa tà dương, 
Tiếng chim thêm quạnh mé rừng, 
Lối mòn thông cỗi, hoa vương ít nhiều. 
                                                        Đỗ Quang Liên 


Chú thích: Chùa Cam Lộ ở huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh ngày nay.




Jan 30, 2014

225. Đề đông sơn tự

Tác giả: Trần Mạnh 陳奣
題東山寺
雲似青山山似雲
雲山長與老僧親
自從圓公去世後
天下釋子空無人

Vân tự thanh sơn sơn tự vân
Vân sơn trường dữ lão tăng thân
Tự tòng viên công khứ thế hậu
Thiên hạ thích tử không vô nhân

Dịch nghĩa: 
Đề chùa Đông Sơn 
Mây giống núi xanh, núi xanh giống mây,
Mây và núi mãi mãi gần gũi với sư già;
Từ sau khi Viên Công qua đời, 
Thích tử trong thiên hạ không còn ai nữa.

Dịch thơ: 
I 
Núi như mây biếc, mây như núi, 
Mây núi cùng sư bạn một đời;
Từ thuở Viên công lìa cõi thế,
Dưới trần Thích tử chẳng còn ai. 
                                              Huệ Chi 

II 
Núi, mây đượm một màu xanh, 
Mãi luôn thắm thiết quấn quanh Sư già; 
Viên Công từ khuất nẻo xa, 
Không ai thiên hạ còn là chân tu. 
                                                          Đỗ Quang Liên 


Chú thích: 
- Đông Sơn: Việt âm thi tập ghi: chùa làm từ thời Lý trên núi Chương Sơn, huyện Ý Yên, nay thuộc Hà Nam. Sách An Nam chí lược thì ghi: Đông Sơn cùng với Bình Sơn, Yên Tử sơn và Thiên Kỳ sơn đều là danh thắng nước ta. 
- Viên Công: có lẽ tác giả muốn chỉ vào Viên Chiếu, một vị cao tăng đời Lý.



Jan 29, 2014

Vãn quán viên huệ nhẫn quốc sư

Tác giả: Trần Mạnh 陳奣
挽觀圓惠忍國師
夕陽樹下暫維舟
歷歷江山記舊遊
攜履西歸何處問
大龍港口水空流

Tịch dương thụ hạ tạm duy chu
Lịch lịch giang sơn ký cựu du
Huề lý tây quy hà xứ vấn
Đại long cảng khẩu thuỷ không lưu

Dịch nghĩa: 
Viếng quốc sư Huệ Nhẫn ở chùa Quán Viên 
Chiều tà, tạm buộc thuyền dưới cây,
Non sông vẫn còn đó, nhớ cuộc chơi cũ;
Người đã mang dép về Tây Thiên, biết đâu mà hỏi,
Cửa khẩu Đại Long nước những trôi hoài.

Dịch thơ: 
I 
Cây chiều rủ bóng buộc thuyền thoi,
Đây cảnh năm nào đã ghé chơi;
Dép trẩy Tây Thiên, mờ mịt dấu,
Đại Long nước cứ lững lờ trôi. 
                    Đào Phương Bình - Nam Trân 

II 
Chiều tà, thuyền buộc gốc cây, 
Non sông vẫn cũ nhớ ngày chơi xưa; 
Về Tây, cầm dép – đâu dò? 
Đại Long dòng nhánh nước lờ lững trôi. 
                                                   Đỗ Quang Liên 


Chú thích: 
- Chùa Quán Viên: có lẽ thuộc huyện An Hòa. 
- Cửa Đại Long: theo Việt âm thi tập, thì núi Đại Long thuộc huyện An Hào. Sách Đại Nam nhất thống chí cho biết: An Hòa là tên huyện do bọn thống trị nhà Minh đặt, vốn tên là Yên Hưng, thuộc lộ Hải Đông, nay thuộc tỉnh Quảng Ninh. 
- Xách dép về Tây: Bồ Đề Đạt Ma, tổ thứ 18 đạo Phật bên Ấn Độ và là tổ thứ nhất phái Thiền Tông Trung Hoa, mất năm 528, thi hài chôn ở núi Hùng Nhĩ. Khi Tống Vân phụng mệnh vua Ngụy đi sứ Tây Vực về, thấy Đạt ma xách chiếc dép đi về phía Tây. Vân về tâu với vua, vua Ngụy sai mở quan ra xem thì chỉ còn một chiếc dép.




Jan 28, 2014

Hạnh ngộ

Tác giả: Trần Mạnh 陳奣
幸遇
平生曾蓄一張琴
埋沒塵埃歲月深
幸遇伯牙高妙手
更教山水嗣徽音

Bình sinh tằng súc nhất trương cầm
Mai một trần ai tuế nguyệt thâm
Hạnh ngộ bá nha cao diệu thủ
Cánh giao sơn thuỷ tự huy âm

Dịch nghĩa: 
May gặp 
Đời ta từng có một cây đàn, 
Chôn vùi đã lâu ngày trong bụi trần; 
May gặp được tay cao diệu của Bá Nha,
Lại khiến cho tiếng đàn nối được lời nước non.

Dịch thơ: 
I 
Đời ta từng sẵn một cây cầm, 
Cát bụi chôn vùi bao tháng năm; 
May gặp Bá Nha sành khúc điệu, 
Nối lời non nước tạ tri âm. 
                              Băng Thanh

II  
Nơi ta từng có cây cầm, 
Bụi trần phủ lấp tháng năm nhạt nhòa; 
Tay cầm may gặp Bá Nha, 
Nước non lại nối điệu ca thuở nào… 
                                                  Đỗ Quang Liên 


Chú thích: 
- Bài này vua Trần Minh Tông đọc cho sư Phổ Tuệ nghe, tỏ bày lòng mộ Phật bấy lâu mà chưa gặp được bậc cao tăng. Phổ Tuệ tức Pháp Loa, vị tổ thứ 2 phái Trúc Lâm. 
- Bá Nha, người đánh đàn hay. Chung Tử Kỳ, người thời Chiến Quốc, rất sành âm luật, là bạn tri kỷ của Bá Nha. Nghe Bá Nha đánh đàn, ông biết trong lòng Bá Nha đang nghĩ đến non cao hay nước chảy. Sau khi Tử Kỳ chết, Bá Nha bỏ đàn không gảy nữa, cho là không còn ai là tri kỷ, tri âm.



Jan 27, 2014

Tặng trần bang cẩn họa tượng tịnh thi

Tác giả: Trần Mạnh 陳奣
贈陳邦謹畫象并詩
形容骨格耐冬寒
相貌亭亭亦可觀
風流一段渾描盡
心裡難描耿耿丹

Hình dung cốt cách nại đông hàn
Tướng mạo đình đình diệc khả quan
Phong lưu nhất đoạn hồn miêu tận
Tâm lý nan miêu cảnh cảnh đan

Dịch nghĩa: 
Tặng Trần Bang Cẩn bức chân dung kèm theo bài thơ 
Hình dung cốt cách chịu đựng được giá lạnh mùa đông,
Tướng mạo đường đường cũng đáng xem;
Mọi vẻ phong lưu đều vẽ được hết,
Chỉ khó vẽ tấm lòng son chói sáng mà thôi.

Dịch thơ: 
I
Thân hình rắn rỏi quen sương tuyết,
Tướng mạo khôi ngô ngó cũng giòn;
Mọi vẻ phong lưu đều tả hết,
Mà chưa tả được tấm lòng son. 
                                       Nam Trân 

II 
Kiên cường chẳng ngại tuyết sương, 
Đường hoàng tướng mạo xem chừng dễ coi; 
Phong lưu, nét vẽ tuyệt vời, 
Khó miêu tả nổi rạng ngời lòng son. 
                                             Đỗ Quang Liên 


Chú thích:
- Trần Bang Cẩn làm đến chức Đại Hành Khiển, Thương thư, Tả bộc xạ đời vua Trần Minh Tông.
- Theo Đại Việt sử ký toàn thư, bài thơ này vua Minh Tông làm vào mùa hạ năm Giáp Tý (1324).




Jan 25, 2014

Cúc

Tác giả: Trần Mạnh (Minh Tông 1300 – 1357) 陳奣 明宗
菊
吟入黃花酒可傾
菊籬秋色晚猶馨
古今人物知多少
一滴南山未了清

Ngâm nhập hoàng hoa tửu khả khuynh
Cúc lý thu sắc vãn do hinh
Cổ kim nhân vật tri đa thiểu
Nhất trích nam sơn vị liễu thanh

Dịch nghĩa: 
Hoa cúc 
Vịnh tới hoa cúc thì có thể nghiêng bầu chuốc chén,
Giậu cúc vào lúc sắc thu đã muộn vẫn còn thơm; 
Nhân vật nổi tiếng xưa nay biết bao người,
Chỉ một giọt thôi, vẫn chưa hiểu rõ được câu thơ có hai chữ "núi Nam".

Dịch thơ: 
I 
Ngâm thơ chuốc chén rượu hoa vàng,
Giậu cúc thu già vẫn ngát hương;
Kim cổ biết bao nhân vật nhỉ,
Nam sơn một giọt vẫn chưa tường. 
                      Đào Phương Bình – Nam Trân

II 
Ngâm thơ lại giục nghiêng bầu, 
Cúc vàng hương đến cuối thu vẫn nồng;
Biết bao nhân vật tây đông, 
Thấu chăng ai một giọt lòng “Nam Sơn”. 
                                                       Đỗ Quang Liên