215. Hóa Châu tác

Tác giả: Trương Hán Siêu 張漢超

化州作

玉京回首五雲深

零落殘生苦不禁

已辨荒郊埋病骨

海天草木共愁吟 

Ngọc kinh hồi thủ ngũ vân thâm

Linh lạc tàn sinh khổ bất câm

Dĩ biện hoang giao mai bệnh cốt

Hải thiên thảo mộc cộng sầu ngâm

Dịch nghĩa: 

Thơ làm ở Hóa Châu

Ngoảnh đầu lại Ngọc Kinh, năm mây thăm thẳm,

Kiếp sống tàn điêu linh xơ xác, khổ không chịu nổi;

Đã sửa soạn chốn hoang vu để chôn vùi nắm xương ốm yếu,

Cỏ cây nơi trời biển xa xôi cùng ta ngâm thơ sầu.

Dịch thơ: 

I 

Ngoảnh lại năm mây phủ đế đô,

Hồn tàn bao xiết khổ bơ vơ;

Thôi đành cõi rậm vùi xương bệnh,

Cây cỏ chung sầu cũng hoạ thơ. 

                                            Hoa Bằng

II 

Ngoảnh đầu mây chắn đế đô, 

Lênh đênh nỗi khổ bơ vơ không lường; 

Thân tàn cõi rậm vùi xương, 

Cỏ cây, trời biển ngâm chung thơ sầu. 

                                                        Đỗ Quang Liên 

Chú thích: 

Việt âm thi tập chú: Lúc đó ông làm chức Chiêu dụ đại sứ Hóa Châu, nay là đất thuộc tỉnh Thừa Thiên – Huế. Có thể xác định đây là bài thơ của Trương Hán Siêu làm trong những ngày cuối ở Hóa Châu, giữa một cơn bệnh nặng, sau đó ông được lệnh trở ra Bắc, rồi mất.

Cúc hoa bách vịnh kỳ tứ

Tác giả: Trương Hán Siêu 張漢超

菊花百詠其四

去年今日有花多

對客愁無酒可賒

世事相違每如此

今朝有酒卻無花

Khứ niên kim nhật hữu hoa đa

Ðối khách sầu vô tửu khả xa

Thế sự tương vi mỗi như thử

Kim triêu hữu tửu khước vô hoa

Dịch nghĩa: 

Vịnh hoa cúc (bài 4) 

Ngày này năm ngoái hoa đang nở rộ,

Những buồn vì không có rượu để cùng khách thoả thuê;

Việc đời thường vẫn trái ngược nhau như thế,

Hôm nay có rượu lại không có hoa.

Dịch thơ:

I 

Ngày này năm ngoái hoa đương rộ, 

Không rượu, ngồi suông khách với ta; 

Trái ngược, việc đời thường vẫn thế, 

Hôm nay có rượu, lại không hoa. 

                             Nhóm nghiên cứu văn học Lê Quý Đôn. 

II 

Năm xưa, ngày ấy nhiều hoa,

Khách vào, buốn thiếu rượu ra mời chào; 

Việc đời, trái ngược lắm sao, 

Sớm nay sẵn rượu, thì nào có hoa! 

                                                    Đỗ Quang Liên 

Cúc hoa bách vịnh kỳ tam

Tác giả: Trương Hán Siêu 張漢超
Dịch thơ: Huệ Chi

菊花百詠其三

重陽時節今朝是

故國黃花開未開

卻憶琴樽前日雅

幾回搔首賦歸來

Trùng dương thời tiết kim triêu thị

Cố quốc hoàng hoa khai vị khai

Khước ức cầm tôn tiền nhật nhã

Kỷ hồi tao thủ phú quy lai

Dịch nghĩa: 

Vịnh hoa cúc (bài 3)

Sáng nay là tiết Trùng Dương,

Không hiểu hoa vàng nơi quê cũ đã nở chưa?

Lại nhớ tới thú vui tao nhã uống rượu gảy đàn ngày trước,

Mấy lần gãi đầu làm bài thơ "quy lai".

Dịch thơ: 

I 

Sớm nay lại đến tết Trùng Dương, 

Hoa nở hay chưa? – chốn cố hương; 

Nhớ thú rượu đàn vui thuở trước, 

Vò đầu mấy bận viết về vườn. 

II 

Sớm nay vừa tiết trùng dương,

Chẳng hay quê cũ hoa vàng nở chưa?

Rượu đàn chạnh nhớ thú xưa,

Vò đầu, mấy bận làm thơ "đi về".

Chú thích: 

- Trùng Dương, ngày 9 tháng 9 âm lịch. Âm dương gia gọi số 9 là số dương, mồng 9 tháng 9 là hai sô dương nên gọi là Trùng Dương. 

- Quy lai: Đào Tiềm đời Tấn (Trung Quốc) khi bỏ quan về nhà có làm bài “Quy khứ lai từ”, nói lên tình cảm cao khiết của người ở ẩn đối với ruộng vườn và nỗi nhọc nhằn của kẻ làm quan. Ở đây, Trương Hán Siêu có ý nói mình cũng muốn nghỉ quan.

Cúc hoa bách vịnh kỳ nhị

Tác giả: Trương Hán Siêu 張漢超

菊花百詠其二

一秋多雨又多風

豈意秋花尚滿叢

應是天工憐冷落

故留寒蕋伴衰翁

Nhất thu đa vũ hựu đa phong

Khởi ý thu hoa thượng mãn tùng

Ưng thị thiên công liên lãnh lạc

Cố lưu hàn nhị bạn suy ông

Dịch nghĩa: 

Vịnh hoa cúc (bài 2)

Cả mùa thu nhiều mưa lại nhiều gió, 

Đâu ngờ hoa thu vẫn đầy khóm;

Đúng là thợ trời thương kẻ quạnh hiu,

Nên dành lại loài hoa chịu được rét để làm bạn với ông già ốm yếu.

Dịch thơ: 

I

Trời thu lắm gió lại nhiều mưa,

Khóm trĩu hoa thu thật chẳng ngờ.

Tạo hoá, phải chăng thương quạnh vắng,

Dành bông hoa lạnh bạn già nua. 

                                       Đào Phương Bình 

II

Suốt mùa lắm gió nhiều mưa, 

Vẫn đầy từng khóm hoa thu – nào ngờ;

Trời thương quạnh vắng vùng xa, 

Dành hoa làm bạn ông già ốm o. 

                                          Đỗ Quang Liên

Cúc hoa bách vịnh kỳ nhất

Tác giả: Trương Hán Siêu 張漢超

菊花百詠其一

雨餘開圃移根植

霜後巡籬摘蕊收

莫道幽人閒懶散

一年忙處是深秋

Vũ dư khai phố di căn thực 

Sương hậu tuần ly trích nhị thu

Mạc đạo u nhân nhàn lãn tán

Nhất niên mang xứ thị thâm thu

Dịch nghĩa:

Vịnh hoa cúc (bài 1) 

Mưa tạnh, mở cửa vườn đánh gốc trồng,

Sau khi sương xuống, dạo quanh giậu nhặt nhị hoa;

Chớ bảo người ở ẩn vốn lười nhác,

Lúc bận rộn nhất trong năm là lúc cuối thu.

Dịch thơ: 

I

Mưa tạnh ra vườn tỉa gốc trồng,

Sương gieo, quanh giậu lượm từng bông;

Chớ rằng nhàn ẩn nên lười nhác,

Bận rộn khi ngày sắp tới đông. 

                                  Đào Phương Bình 

II 

Tạnh mưa, tỉa gốc ra trồng, 

Sương gieo, dạo hái từng bông hoa vàng; 

Chớ rằng ở ẩn biếng nhàn, 

Cuối thu, tháng nhất trong năm bận nhiều. 

                                                      Đỗ Quang Liên

Chú thích: 

- Trương Hán Siêu tự Thăng Phủ, hiệu là Ðộn Tẩu, người làng Phúc Thành, huyện Yên Ninh, lộ Trường Yên. Là môn khách của Trần Quốc Tuấn tiến cử, được vua Trần Anh Tông cho làm Hàn lâm học sĩ năm 1308. Ông giữ nhiều chức vụ quan trọng qua các triều vua Trần Anh Tông (1293-1314) đến Dụ Tông (1341-1370). Năm 1353, được cử đi trấn Hoá Châu. Năm sau, ông cáo bệnh xin về, được chuẩn y, nhưng chưa về đến kinh đã chết, vua tặng chức Thái Bảo. Ông tính cương trực, học vấn sâu rộng, có tư tưởng bài Phật. Các vua nhà Trần thường gọi là Thày mà không gọi tên. Năm 1363, vua Dụ Tông truy tặng Thái Phó, và năm 1372 vua Nghệ Tông cho ông được thờ ở Văn Miếu.

Tác phẩm hiện còn 3 bài văn và 4 bài thơ. Riêng hai quyển Hoàng triều đại điển và Hình thư, soạn chung với Nguyễn Trung Ngạn, chưa tìm thấy.