455. Trần Nhân Tông

Tác giả: Đặng Minh Khiêm 鄧明謙

陳仁宗

世出金仙應運生

擔當大事武功成

中庸自是聖能事

戒行須知苦用情

Thế xuất kim tiên ứng vận sinh 

Đảm đương đại sự vũ công thành 

Trung dung tự thị thánh năng sự 

Giới hạnh tu tri khổ dụng tình

Dịch nghĩa:  

Trần Nhân Tông 

Kim Tiên giáng thế, ứng vận mà sinh, 

Gánh vác việc lớn, hoàn thành võ công; 

Đạo "Trung dung” tự là sở năng của bậc Thánh, 

Phải dụng công gian khổ trong khi giới hạnh.

Dịch thơ: Đỗ Quang Liên

I 

Ứng vận, kim tiên xuống cõi trần, 

Đảm đương việc lớn, rực công huân; 

“Trung dung”, bậc Thánh tài gìn giữ, 

Giới hạn nhọc lòng, khổ tấm thân. 

II 

Kim tiên ứng vận giáng sinh, 

Đảm đương việc lớn, hoàn thành võ công;

Thánh nhân giỏi đạo “Trung dung”,

Còn theo giới hạnh khổ công cố tình.

Chú thích:

- Vua Trần Nhân Tông: tên là Khâm, con vua Trần Thánh Tông, sau về Yên Tử tu hành, lập ra Thiền pháí Trúc lâm. 

- Kim tiên: đồng tử mình vàng, chỉ Hoàng hậu nằm mơ thấy Tiên đồng giáng sinh, sinh ra vua Nhân Tông.

- Trung dung: đạo Trung dung, một triết lý của đạo Nho, chủ ý là không thiên lệch, không thay đổi.

- Hai câu thơ cuối có ý cho là vua Trần Nhân Tông quá say mê đạo Phật, đáng lý chỉ cần ông theo đạo Nho đúng mức là đủ.

Lý Nam Đế

Tác giả: Đặng Minh Khiêm 鄧明謙

李南帝

長驅北寇掠南軍

卜世終期歷萬春

一旦湖中天失險

還將大業付能臣

Trường khu bắc khấu lược nam quân
Bốc thế chung kỳ lịch vạn xuân 

Nhất đán hồ trung thiên thất hiểm 

Hoàn tương đại nghiệp phó năng thần

Dịch nghĩa:  

Lý Nam Đế 

Đuổi dài giặc Bắc, công kích quân Nam, 

Mong triều đại của mình lâu dài vạn năm; 

Một sớm trời làm mất thế hiểm ở trong hồ, 

Nên phải đem nghiệp lớn trao cho bề tôi tài năng.

Dịch thơ: 

I

Đuổi dài giặc Bắc, đánh quân Nam, 

Mong ước triều đình mãi vạn xuân; 

Một sớm trong hồ mất thế hiểm, 

Nghiệp vua trao lại tướng tài năng. 

                                       Ngô Văn Phú 

II

Đuổi dài thù Bắc, giặc Nam, 

Ước mong triều đại muôn năm vững bền; 

Không may thất hiểm trong đầm,

Nghiệp nước trao phó trọng thần tài năng. 

                                                  Đỗ Quang Liên

Chú thích: 

Lý Nam Đế: Vua họ Lý tên Bôn (còn đọc là Bí), người Long Hưng, nay là Thái Bình, có công đánh đuổi quân xâm lược phương Bắc, đuổi Thứ sử Tiêu Tư, giành độc lập, lập quốc hiệu Vạn Xuân. Trần Bá Tiên, nhà Lương, Trung Quốc, mang quân đánh nước ta, dựa vào nước triều lên, đánh căn cứ địa của vua trong đầm, vua trao quyền cho Triệu Quang Phục, rồi lui về động Khuất Liêu và mất ở đó.

Lạc Long Quân

Tác giả: Đặng Minh Khiêm (1456-1522) 鄧明謙

貉龍君

堂堂世系出經陽

帝女來嬪定厥祥

乾始坤生開粵祖

百男嗣續慶繁昌

Đường đường thế hệ xuất kinh dương

Đế nữ lai tần định quyết tường

Càn thủy khôn sinh khai việt tổ

Bách nam tự tục khánh phồn xương

Dịch nghĩa:  

Lạc Long Quân 

Đường đường thế hệ sinh ra từ Kinh Dương Vương,

Con gái vua đến làm vợ, quyết định tốt lành; 

Kiền khởi thủy, Khôn sinh dưỡng mở đầu tổ tiên người Việt, 

Trăm con trai nối dõi, phúc lành phồn thịnh.

Dịch thơ: 

I

Đường đường thế hệ tự Kinh Dương, 

Đế nữ xe duyên đẹp mọi đường; 

Trời mở, đất sinh tiên tổ Việt, 

Trăm trai nói dõi nghiệp quân vương. 

                                         Ngô Văn Phú 

II 

Thế hệ sinh tự Kinh Dương, 

Con vua làm vợ, cát tường biết bao; 

Tổ tiên người Việt mở đầu, 

Trăm trai nối dõi dài lâu thịnh phồn. 

                                              Đỗ Quang Liên

Chú thích: 

- Đặng Minh Khiêm tên tự là Trình Dự, hiệu là Thoát Hiên, nguyên quán Can Lộc, Hà Tĩnh, sau di cư đến Mao Phổ, Thanh Ba, Phú Thọ. Ông đỗ Tiễn sỹ năm 1487, làm quan đến chức Lễ bộ Thượng thư kiêm Sử quán phó tổng tài, coi việc ở Chiêu Văn cục và Tú Lâm cục. Ông cũng từng đi sứ Trung Quốc. Mất ở Hóa Châu. Tác phẩm: Thoát Hiên vịnh sử thi. 

- Lạc Long Quân tên Sùng Lãm, con Kinh Dương Vương, lấy Âu Cơ con Đế lai, sinh 100 con trai, 50 con theo mẹ lên núi, 50 con theo cha xuống biển. 

- Càn khởi, Khôn sinh: Càn (trời) dựng, Khôn (đất) sinh… khởi đầu cho vạn vật… ở đây chỉ công dựng nước của Lạc Long Quân và Âu Cơ.

Trào nhân ẩm tửu

Tác giả: Lê Thánh Tông 黎聖宗

嘲人飲酒

醉憐樂子啜餔名

瓶落齏湯古井盈

信是陶公不及亂

勿從李白遠騎鯨

Túy liên nhạc tử xuyết bô danh 

Bình lạc tê thang cổ tỉnh doanh 

Tín thị đào công bất cập loạn 

Vật tòng lý bạch viễn ky kình

Dịch nghĩa:  

Cười người uống rượu 

Khi say, thương ông Nhạc Tử mang tiếng là hạng ăn uống, 

Trong vò, thứ rượu chua đã bị đổ, mà coi như giếng cổ đầy tràn; 

Hãy như ông Đào Công, uống rượu nhưng không say quá,

Chớ học theo Lý Bạch, cưỡi cá kình đi mãi.

Dịch thơ: 

I

Khá thương Nhạc Tử hạng phàm phu, 

Bình đổ tràn ra thứ rượu chua; 

Học tập cụ Đào không quá chén, 

Cười ông Lý Bạch cưỡi kình kia!   

                                                   Hải Anh 

II 

Say, thương Nhạc Tử phàm phu, 

Rượu chua bình đổ, giếng xưa nước tràn; 

Đào Công uống rượu có ngần, 

Chớ theo Lý Bạch cưỡi kình đi xa! 

                                             Đỗ Quang Liên

Chú thích: 

- Nhạc Chính Tử theo Tử Ngao sang tề, Mạnh Tử bảo Nhạc Tử: “Ông theo Tử Ngao là theo hạng ăn uống đấy, người theo đạo cổ mà lại theo hạng ăn uống sao!”. 

- Thơ Tô Đông Pha có câu: “Toan tửu như tê thang, điền tửu như mật dịch”, nghĩa là: rượu chua như canh rau xoàng, rượu ngọt như mật ong. 

- Đào Khản đời Tấn uống rượu rất khỏe, nhưng có hạn, không để say quá. 

- Lý Bạch đời Đường giỏi rượu hay thơ. Tương truyền, một đêm trăng sáng, ông ngồi thuyền trên Trường giang, uống rượu ngắm trăng, say nhảy xuống sông bắt bóng trăng, bị chết đuối. Người đời cho là ông đã cưỡi cá kình đi mãi. Thơ Đỗ Phủ có câu: “Nhược phùng lý bạch kỵ kình ngư, Đạo Phủ vấn tấn kim hà như”, nghĩa là: Nếu gặp Lý Bạch cưỡi cá kình, thì bảo hộ, Đỗ Phủ hỏi thăm ông ta ngày nay thế nào?.

Túy trung ngẫu thành

Tác giả: Lê Thánh Tông 黎聖宗

醉中偶成

迷心豈止言其百

割肉何如語出三

不使田巴逢鲁子

安能易業閉高談

Mê tâm khởi chỉ ngôn kỳ bách 

Cát nhục hà như ngữ xuất tam 

Bất sử điền ba phùng lỗ tử 

An năng dịch nghiệp bế cao đàm

Dịch nghĩa:  

Trong lúc say rượu ngẫu hứng làm thơ 

Khi lòng mê say, há chỉ nói kỳ hạn là một trăm ngày, 

Cắt thịt, cớ sao còn nói ba điều nữa; 

Giá đừng để cho Điền Ba gặp Lỗ tử, 

Thì đâu ông ta thay đổi nghề nghiệp, đóng cửa không bàn những chuyện cao khoát.

Dịch thơ:

I

Mê say, kỳ hạn chỉ đâu trăm, 

Cắt thịt, ba câu lại được khen; 

Không khiến Điền Ba gần Lỗ Tử, 

Sao thay đổi nghiệp, bỏ cao đàm. 

                                 Đỗ Quang Liên 

II

Say rồi, còn nói trăm ngày, 

Cắt thịt, còn bảo việc này có ba; 

Lỗ Tử không gặp Điền Ba, 

Thì đâu hết chuyện bàn xa, bàn gần. 

                                                    Hải Anh

Chú thích: 

- Trần Tuân suốt ngày say rượu, bỏ việc quan. Có người khuyên, ông nói: “Ta có thể mười ngày mới xét việc một lần, chứ không thể một ngày không rượu”. Quan trên khiển trách, ông nói: “Ta có thể trăm ngày mới xét việc một lần, chứ không thể một ngày không rượu”. 

- Đông Phương Sóc một hôm về sớm chưa có lệnh vua, tự tiện cắt thịt vua định thưởng cho các quan, đem về. Vua khiển trách, Sóc trình bày ba điều: “Rút kiếm cắt thịt, có hành động nào hùng tráng bằng! Cắt thịt không nhiều, có gì liêm khiết bằng! Cắt thịt đem về cho vợ, có gì nhân nghĩa bằng”. Vua phì cười, khen thưởng cho 100 cân thịt. 

- Điền Ba, biện sỹ nước tề, thường ngồi dưới gốc hòe cao đàm khoát luận, ai tranh luận đều bị bẻ gãy. Đệ tử của Lỗ Trọng Liên là Từ Kiếp, mới 12 tuổi, đi qua nói với Điền Ba rằng: “Lời tiên sinh tựa tiếng nhạc trong thành bay ra mà mọi người vẫn ghét, xin ngài chớ nói nữa”. Từ đó Điền Ba thôi không cao đàm nữa.